Ăn đúng - Sống thuận: Nền tảng của dưỡng sinh và chữa lành

05-02-2026 10:32:13

ĂN ĐÚNG - SỐNG THUẬN

NỀN TẢNG CỦA DƯỠNG SINH VÀ CHỮA LÀNH

Danh y Hải Thượng Lãn Ông (1724 - 1791) từng giáo huấn “Dưỡng sinh chi đạo, ẩm thực vi tiên”, nghĩa là “Đạo dưỡng sinh – ăn uống là đầu tiên”.

Theo Y học cổ truyền (YHCT) hay Y học hiện đại (YHHĐ), dù là thuốc hay thực phẩm, nếu chúng ta không biết ăn uống phù hợp với thể trạng hoặc bệnh lý của mình thì quá trình chữa lành sẽ như chiếc thuyền không định hướng, chỉ lênh đênh và khó bề cập bến.

I. ĂN UỐNG ĐÚNG – MỘT PHẦN CỦA CHỮA LÀNH

Y học hiện đại ngày nay đã có những tiến bộ vượt bậc trong việc nghiên cứu vai trò của dinh dưỡng trong việc hỗ trợ điều trị các bệnh mạn tính như tim mạch, tiểu đường, huyết áp, gan mật..

YHHĐ ngày nay đã chứng minh rằng: 70% hệ miễn dịch nằm ở đường ruột. Cách chúng ta ăn sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng chống lại bẹnh tật của cơ thể

Ví dụ:

- Ăn quá mặn " Tăng huyết áp

- Ăn quá ngọt " Tăng tiến triển của bệnh tiểu đường.

- Ăn quá nhiều đạm động vật, ăn ít rau xanh " Rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ.

- Ăn không đúng giờ, thất thường " Dễ gây nên tình trạng viêm loét dạ dày, rối loạn chuyển hóa, thừa cân, béo phì.

- Uống ít nước " Tăng nguy cơ sỏi thận.

Y học cổ truyền từ ngàn đời xưa đã đề cao khái niệm “Thực trị” – dùng món ăn làm thuốc. Những món ăn truyền thống không chỉ là ký ức về tuổi thơ và quê nhà, mà còn là những bài thuốc dân gian quý giá, dễ áp dụng, ít tác dụng phụ và mang lại hiệu quả lâu dài.

Trong YHCT, ăn uống không đơn thuần là việc nạp thêm năng lượng, mà còn là hình thức bồi bổ khí huyết, điều hòa âm dương, dưỡng ngũ tạng. Mỗi loại thực phẩm đều mang tính vị riêng (ấm - lạnh, ngọt - mặn - đắng - cay – chua – chát...và có khả năng tác động đến các tạng phủ như can - tâm - tỳ - phế - thận...).

- Tỳ vị khỏe thì cơ thể mới hấp thụ tốt.

- Ăn sai thì hại tỳ vị " tỳ vị tổn thương thì sinh ra bệnh tật.

II. SỨC KHỎE TỪ NHÀ BẾP

Có rất nhiều nguyên nhân có thể khiến sức khỏe của bạn suy giảm, một trong những nguyên nhân lớn nhất là từ chế độ ăn hàng ngày, đó là:

- Chế độ ăn thừa năng lượng nhưng thiếu dưỡng chất (ăn pizza, humburger, gà rán, ăn lẩu vào buổi tối, uống nước ngọt có gas).

- Ăn ít rau xanh, củ quả làm cho bữa ăn gần như không nhận được nguồn dinh dưỡng bảo vệ nào (do thiếu chất xơ từ rau củ khiến hệ tiêu hóa trở nên ì ạch, tăng nguy cơ mắc bệnh táo bón và các bệnh đường ruột).

- Chất béo bão hòa và muối từ thức ăn nhanh khiến hệ tim mạch chịu áp lực, làm tăng nguy cơ cao huyết áp và các bênh về tim. Lượng đường dư thừa trong thức ăn dẫn đến tăng cân, béo phì, kháng insulin và mắc bệnh tiểu đường tuyb II.

- Hóa chất bảo quản, phụ gia có trong một số thực phẩm chế biến sẵn làm tăng nguy cơ mắc bệnh mạn tính và ung thư.

Hầu hết những người đang muốn cải thiện tình trạng sức khỏe đều tự lập cho mình thực đơn ăn uống mỗi ngày. Tuy nhiên cần phải nắm được những nguyên tắc cơ bản để giúp cân bằng dưỡng chất, phù hợp với nhu cầu thiết yếu của cơ thể.

- Ăn uống lành mạnh không có nghĩa là hoàn hảo tuyệt đối. Điều quan trọng là phải biết lắng nghe cơ thể, lựa chọn thực phẩm phù hợp và duy trì chế độ ăn cân bằng, bền vững. Những thay đổi đổi nhỏ mỗi ngày sẽ tích lũy thành một lối sống khỏe mạnh và tràn đầy năng lượng. Hãy bắt đầu từ hôm nay, vì sức khỏe là tài sản quý giá nhất của chính mình.

* Tham khảo: Khuyến nghị dinh dưỡng dành cho người Việt Nam của BYT

Nhóm tuổi	Nhu cầu năng lượng của nam giới			Nhu cầu năng lượng của nữ giới
Nhóm tuổi	HĐ thể lực nhẹ	HĐ thể lực trung bình	HĐ thể lực nặng	HĐ thể lực nhẹ	HĐ thể lực trung bình	HĐ thể lực nặng
15-19	2.500	2.820	3.140	2.110	2.380	2.650
20-29	2.200	2.570	2.940	1.760	2.050	2.340
30-49	2.010	2.350	2.680	1.730	2.010	2.300
50-69	2.000	2.330	2.660	1.700	1.980	2.260
70 trở lên	1.870	2.190	2.520	1.550	1.820	2.090

* Tham khảo: Cách tính nhu cầu calo hàng ngày.

Sử dụng công thức: TDEE (Total Daily Energy Expenditure / Tổng tiêu thụ năng lượng hàng ngày):

Công thức tính: TDEE = BMR x R

Trong đó: BMR là

- Đối với nữ: BMR = (10 x trọng lượng) + (6,25 x chiều cao) - (5 x tuổi) - 161

- Đối với nam: BMR = (10 x trọng lượng) + (6,25 x chiều cao) - (5 x tuổi) + 5

R là:

- Người ít vận động, làm công việc nhẹ nhàng, không tập thể dục : R = 1,2

- Người ít vận động, tập thể dục dưới 3 lần/tuần : R = 1,375

- Người vận động hàng ngày, tập thể dục 3-5 lần/tuần : R = 1,55

- Người thường xuyên vận động, tập thể dục 6-7 lần/tuần : R = 1,725

- Người vận động mạnh, tập thể dục 2 lần/ngày : R = 1,9

III. NGUYÊN TẮC DINH DƯỠNG ĐỂ PHÒNG BỆNH

1. Hiểu về bệnh lý tăng huyết áp
*Theo Y học hiện đại*	*Theo Y học cổ truyền*
* Tăng huyết áp là tình trạng áp lực của dòng máu lên thành mạch tăng cao một cách bất thường, khiến tim phải hoạt động vất vả hơn. Nếu để lâu dài không kiểm soát có thể dẫn đến: Đột quỵ/Nhồi máu cơ tim/ Suy tim... * Nguyên nhân chủ yếu: - Chế độ ăn nhiều muối, chất béo bão hòa. - Thiếu vận động. - Căng thẳng kéo dài, stress. - Di truyền, tuổi tác. * Phương pháp điều trị chủ yếu: - Thuốc hạ huyết áp (nhóm: lợi tiểu, ức chế men chuyển, chẹn beta..) - Theo dõi huyết áp định kỳ/ Điều chỉnh chế độ ăn, lối sống.	* YHCT thường quy tăng huyết áp thuộc về các chứng: - Can dương hỏa vượng (tâm lý cáu gắt, mặt đỏ, mắt đỏ, thường hay chóng mặt). - Đàm thấp ứ trệ (béo phì, mỡ máu cao, thường hay nặng đầu). - Hư hỏa (do âm hư, người gầy, hay bốc hỏa, tim đập nhanh). - Huyết ứ (mạch máu tắc nghẽn có thể dẫn đến đột quỵ). * Biện luận điều trị: - Bình can tiềm dương: giúpoonr định khí huyết, giảm kích thích thần kinh. - Hóa đàm, trừ thấp: giúp giảm mỡ máu, làm sách mạch vành. - Dưỡng âm, hoạt huyết: giúp phòng tai biến, đột quỵ.
Nguyên tắc dinh dưỡng cho người cao huyết áp:
Nên	Tránh
- Ăn nhiều rau xanh, củ quả chứa ít đường. - Ăn các loại ngũ cốc nguyên cám. - Ăn nhạt, giảm muối tối đa < 5g/ngày. - Bổ sung thực phẩm giàu kali, magie như chuối, bơ, khoai lang. Sử dụng các chất béo như dầu oliu, dầu mè. - Uống đủ nước, hạn chế sử dụng bia rượu.	- Không ăn thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn như: đồ hộp, xúc xích, mỳ ăn liền... - Hạn chế đồ ăn chiên xào nhiều dầu mỡ. - Hạn chế ăn mặn (nước mắm, nước tương đậm đặc) và ăn thực phẩm chứa đường tinh luyện.

2. Hiểu về bệnh lý huyết áp thấp
*Theo Y học hiện đại*	*Theo Y học cổ truyền*
* Huyết áp thấp là khi huyết áp tâm thu < 90mmHg hoặc huyết áp tâm trương < 60mmHg. * Triệu chứng thường gặp: - Hoa mắt, chóng mặt, xây xẩm khi đi lên đột ngột. - Tim đập nhanh, hồi hộp. - Mệt mỏi kéo dài. Da lạnh và thường vã mồ hồi. - Đầu óc mơ màng, kém tập trung. * Nguyên nhân chủ yếu: - Thiếu máu, thiếu sắt. Cơ thể hấp thu dinh dưỡng kém. - Mất nước, mất cân bằng điện giải. - Lạm dụng thuốc giãn mạch, thuốc lợi tiểu quá mức. - Mắc các bệnh lý về tim mạch, nội tiết.	* YHCT gọi huyết áp thấp là khí huyết hư nhược, do: - Tỳ khí kém: ăn uống kém, hay mệt mỏi, bụng trướng. - Tâm dương hư: Tim đập nhanh, chân tay lạnh, sự lạnh. - Can huyết hư: hoa mắt, chóng mặt, sắc mặc nhợt nhạt. - Thận dương hư: lưng lạnh, tiều nhiều, mệt mỏi. * Biện luận điều trị: - Bổ khí huyết, kiện tỳ vị. - Ôn dương, ích thận. - Điều hòa tâm trí, nâng cao huyết áp tự nhiên.
Nguyên tắc dinh dưỡng cho huyết áp thấp:
Nên	Tránh
- Ăn uống đầy đủ, đúng bữa. - Tăng bổ sung các thực phẩm có đạm tốt như trứng, cá, thịt nạc, đậu phụ. - Bổ sung thực phẩm giàu sắt, vitamin B12, acid folic như: gan, lòng đỏ trứng, rau có màu xanh đậm. - Tăng hàm lượng muối (nhẹ, trong giới hạn cho phép). - Uống đủ nước, tránh mất nước. - Sử dụng các thực phẩm có tính ấm, bổ khí huyết (gừng, kỳ tử...)	- Ăn quá ít, bỏ bữa. - Tránh ăn kiêng chất béo hoàn toàn (sử dụng một lượng chất béo có tính tốt vừa đủ). - Hạn chế sử dụng bia rượu. - Tránh nhịn khát hoặc uống quá ít nước.

3. Hiểu về bệnh mạch vành:
*Theo Y học hiện đại*	*Theo Y học cổ truyền*
* Bệnh mạch vành là tình trạng đồng mạch vành (mạch máu nuôi tim) bị hẹp hoặc tắc, khiến cho tim không nhận đủ máu và oxy. - Đây là nguyên nhân chính gây cơn đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim và có thể dẫn đến tử vong đột ngột. * Nguyên nhân chủ yếu: - Do rối loạn mỡ máu. - Huyết áp cao. - Tiểu đường. - BN hút thuốc lá, béo phì, stress...	* Bệnh mạch vành nằm trong phạm trù “Tâm thống, “Huyễn vựng”, “Đàm ẩn”, “Huyết ứ” chủ yếu do các nguyên nhân sau: - Khí tệ huyết ứ: làm tắc nghẽn dòng máu. - Đàm thấp trở trệ: mỡ máu tích tụ. - Tâm dương hư: tim yếu, máu không thông. - Can khí uất, lo âu: ảnh hưởng đến tim mạch. * Biện luận diều trị: - Hoạt huyết hóa ứ. - Kiện tỳ trừ đàm. - Bổ khí dưỡng tâm. - An thần trấn tĩnh.
Nguyên tắc dinh dưỡng cho người bệnh mạch vành:
Nên	Tránh
- Ăn nhạt, giảm muối và mỡ động vật. - Ưu tiên sử dụng thực phẩm chống viêm như cá biển, nghệ, tỏi, rau xanh. - Bổ sung các chất xơ hòa tan như: yến mạch, đậu xanh, trái cây. - Sử dụng thảo dược có tính thanh nhiệt, hoạt huyết (atiso, hoa cúc, kỳ tử, táo đỏ, củ dong riềng đỏ...) - Ăn nhiều bữa nhỏ, không ăn quá no.	- Tránh ăn thịt đỏ, da gà, nội tạng, thực phẩm chứa cholesterol cao. - Tránh ăn nhiều các món chiên xào, nhiều dầu mỡ. - Hạn chế ăn bánh kẹo, bánh kem. - Không sử dụng nước ngọt có gas, rượu bia, cafe, thuốc lá.

4. Hiểu về bệnh sa sút trí tuệ:
*Theo Y học hiện đại*	*Theo Y học cổ truyền*
* Sa sút trí tuệ thường bắt đầu âm thầm ở tuổi trung niên và tiến triển chậm theo thời gian. Alzheimer là một trong những dạng phổ biến nhất của sa sút trí tuệ. * Các triệu chứng ở giai đoạn sớm: - Hay quên, ngay cả những sự việc vừa xảy ra. - Giảm khả năng tập trung, khó ghi nhớ thông tin mới. - Dễ thay đổi tâm trạng, trầm cảm nhẹ, mất phương hướng. * Nguyên nhân bệnh sinh: - Sự “ô nhiễm” Protein alphasynuclein dạng duỗi ở khe Synap gây viêm và thoái hóa tế bào thần kinh. - Tình trạng suy giảm chức năng của các nhân bèo nhạt, xám trong thể vân, cùng với đó là tình trạng thoái hóa não chung có thể kèm theo mất chất trắng (myeline), giảm chất dẫn truyền Acetylcholine, Dopamin và 1 số chất chủ vận khác. - Có sự liên quan chặt chẽ đến stress, oxy hóa, viêm thần kinh mạn tính và dinh dưỡng kém.	* Y học cổ truyền gọi các bệnh liên quan đến sa sút trí tuệ thuộc các chứng: Kiện vong (hay quên), Đãng đãng (đãng trí), Thiên vong (mất trí nhớ dần dần). * Nguyên nhân bệnh sinh: - Thận tinh suy tổn, não không được nuôi dưỡng (thận tàng sinh " sinh tủy " tủy sinh não). - Tâm tỳ lưỡng hư: thần khí không minh mẫn. - Can khí uất kết, đàm trọc sinh mê. * Biện luận điều trị: - Bổ thận tinh – ích khí khuyết – khai khiếu – dưỡng tâm an thần^[*]
Nguyên tắc dinh dưỡng cho người bệnh sa sút trí tuệ:
Nên	Tránh
- Ăn nhiều thực phẩm có chưa omega-3, DHA có trong cá hồi, cá mòi để nuôi dưỡng não. - Ăn nhiều rau lá xanh, củ nghệ, đậu nhung, đậu mắt mèo, thực phẩm chống oxy hóa, chống viêm. - Ăn trứng, đậu nành, bơ... giàu choline – tăng Acetylcholine. - Uống nước chè shan tuyết.	- Tránh ăn đường tinh luyện, đồ chiên rán, thực phẩm chế biến sẵn. - Tránh ăn thức ăn chứa nhiều chất bảo quản, màu nhân tạo. - Không ăn tối muộn.

5. Hiểu về bệnh viêm khớp dạng thấp:
*Theo Y học hiện đại*	*Theo Y học cổ truyền*
* Viêm khớp dạng thấp là một bệnh tự miễn, trong đó hệ miễn dịch tấn công chính các khớp - gây viêm, sưng, đau và phá hủy các mô sụn, khớp. * Triệu chứng: - Đau nhiều ở khớp đối xứng như: bàn tay, cổ tay, gối, cổ chân. - Cứng khớp buổi sáng > 30 phút. - Sốt nhẹ, mệt mỏi, sút cân. - Nếu không kiểm soát tốt, có thể gây biến dạng khớp, teo cơ, giảm chức năng vận động.	* Viêm khớp dạng thấp thuộc chứng Thấp nhiệt, Hư tý (chứng tý). * Nguyên nhân: - Phong - hàn - thấp - nhiệt tà xâm nhập, dẫn đến kinh lạc bế tắc " sưng đau. - Chính khí hư yếu (can thận hư, tỳ yếu) " không hóa thấp " thấp tích ở khớp. - Khí huyết ứ trệ " viêm dai dẳng. * Biện luận điều trị: - Khu phong – tán hàn – trừ thấp – thanh nhiệt. - Hoạt huyết – thông lạc – tiêu viêm. - Bổ can thận – kiện tỳ - nâng chính khí.
Nguyên tắc dinh dưỡng cho người bệnh viêm khớp dạng thấp:
Nên	Tránh
- Sử dụng thực phẩm chống viêm tự nhiên: nghệ, gừng, tỏi.. - Sử dụng rau củ có chất chống oxy hóa tự nhiên: cà chua, cải xoăn, bông cải, củ dền.. - Sử dụng thực phẩm giàu omega-3 tự nhiên: cá hồi, cá thu.. - Uống nước lợi tiểu, giảm viêm: cam thảo, râu ngô, trạch tả, mã đề... - Đông dược bổ can thận, hoạt huyết: đỗ trọng, ngưu tất, kỳ từ, quế chi, trinh nữ, lá lốt...	- Tránh ăn thịt đỏ, mỡ động vật. - Tránh sử dụng thực phẩm nhiều đường, tăng phản ứng viêm. - Tránh ăn đồ ăn lạnh, đồ ăn sống: dễ gây ứ trệ khí huyết. - Hạn chế nước ngọt có gas, bia rượu, cafe...

“Khi bạn ăn đúng cách, bạn đang đặt nền móng đầu tiên cho quá trình tự chữa lành của chính mình”

Khi ta nhìn thực phẩm dưới hai góc độ - Đông và Tây Y kết hợp, thì bữa ăn không chỉ là no bụng, mà còn là “nuôi dưỡng thân – tâm”. Điều này giúp cho chúng ta:

- Bớt phụ thuộc vào thuốc.

- Tăng cường khả năng tự phục hồi của cơ thể.

- Chủ động hơn trong quá trình điều trị và phòng bệnh.

IV. ĂN CHAY ĐƠN GIẢN VÀ SỨC KHỎE BỀN LÂU

Từ rất sớm, ăn chay đã được thực hành trong đời sống tu hành của Phật giáo vốn phổ biến sâu rộng trong đời sống của người Việt. Người Việt xem ăn chay không chỉ để thanh lọc cơ thể, mà còn nuôi dưỡng tâm hồn, giữ gìn sự thanh tịnh và hướng thiện trong cuộc sống.

Ngày nay, ăn chay có xu hướng lan rộng như một phong cách sống tích cực. Nhiều người lựa chọn ăn chay không vì tín ngưỡng, mà bởi vì muốn sống nhẹ nhàng, an lành và gần gũi với thiên nhiên. Ăn chay hiện đại kết hợp với tinh hoa truyền thống và sự sáng tạo, mang đến nhiều lợi ích cho sức khỏe.

1. Các hình thức ăn chay:

- Ăn thuần chay: là hình thức ăn hoàn toàn từ thực vật, không ăn bất kỳ sản phẩm nào có nguồn gốc từ động vật (bao gồm: thịt, cá, trứng, sữa động vật, mật ong...). Đây là kiểu ăn phổ biến đối với người theo đuổi lối sống thuần thực vật, bảo vệ động vật.

- Ăn chay có trứng sữa: không ăn thịt, cá nhưng vẫn sử dụng các sản phẩm từ trứng và sữa như trứng gà, sữa bò, phô mai, sữa chua. Đây là kiểu ăn chay phổ biến ở nhiều nước phương Tây.

- Ăn chay có sữa: chỉ sử dụng các sản phẩm từ sữa nhu sữa bò, bơ, phô mai..., không ăn thịt, cá và trứng.

- Ăn chay có trứng: không ăn thịt, cá và sữa nhưng vẫn sử dụng trứng.

- Ăn chay trái cây: chỉ ăn trái cây và các loại quả có thể thu hoạch nhưng không làm hại cây, không ăn rễ - thân - lá hoặc mầm cây.

- Ăn “sống”: chế độ ăn chỉ sử dụng thực phẩm có nguồn gốc thực vật ở dạng tươi sống hoặc nấu dưới 47⁰C, nhằm giữ lại tối đa dưỡng chất tự nhiên.

2. Nguyên tắc cơ bản cho chế độ ăn chay hợp lý và khoa học:

Nếu được áp dụng đúng cách thì ăn chay cũng là một hình thức dưỡng sinh giúp cơ thể khỏe mạnh và tinh thần an lạc. Dưới đây là những nguyên tắc cơ bản để xây dựng chế độ ăn chay hợp lý và khoa học.

- Ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng, ít qua chế biến: hãy lựa chọn các loại thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao và ít qua chế biến. Ví dụ: khi chọn ngũ cốc, nên ưu tiến gạo lứt, yến mạch, hạt kê hoặc gạo xay nguyên cám... thay vì gạo trắng hoặc bột mỳ đã qua tinh luyện.

- Tăng cường ăn đậu và các sản phẩm từ đậu: các loại đậu (đỗ) cùng các sản phẩm từ đậu như đậu phụ, đậu hũ non rất giàu đạm thực vật. Đây là nguồn đạm bổ sung cần thiết cho người ăn chay.

- Ăn đa dạng các loại hạt, rau củ quả: rau củ như cà rốt, bí đao, cải thảo.. và các loại hạt như hạt điều, hạt óc chó, hạt mắc ca, hạt hạnh nhân, hạt mè/vừng... chứa rát nhiều vitamin và khoáng chất, giúp cân bằng dinh dưỡng và hạn chế thiếu hụt vi chất.

- Chú ý cách chế biến: ưu tiên chế biến nhẹ nhàng, thanh đạm để giữ trọn dưỡng chất và phù hợp với lối sống lành mạnh của người ăn chay.

- Bổ sung thêm vitamin và khoáng chất: người ăn chay lâu dài cần bổ sung vitamin D, kẽm, sắt, canxi, omega-3, bổ sung sự thiếu hụt của viatmin B12, sử dụng các thực phẩm lên men tự nhiên.

“Cách chúng ta ăn hôm nay - sẽ quyết định sức khỏe và năng lượng trong tương lai”

Thay mặt tập thể Chuyên gia về Y dược học cổ truyền và các Bác sĩ, Dược sĩ,

Kỹ thuật viên và đội ngũ phụng sự Nguyên Tâm Đường

- Kính chúc các Anh/Chị có một hành trình:

THANH LỌC THANH TÂM - CHUYỂN HÓA CƠ THỂ

để “Thân Khỏe – Tâm An – Trí Sáng”